Op een architectenplan wordt een raam niet getekend zoals je het in werkelijkheid ziet. Het wordt weergegeven met een combinatie van lijnen, bogen en maatlijnen die het type, de afmetingen en de openingswijze vastleggen. Als je deze grafische conventies beheerst, kun je een plan eenduidig lezen en documenten maken waarmee alle betrokkenen op de bouwplaats aan de slag kunnen.
Grafische conventies voor ramen in plattegrond
Een plattegrond toont het gebouw van bovenaf, alsof het op ongeveer één meter hoogte is doorgesneden. In deze doorsnede verschijnt een raam als een onderbreking in de muurdikte, weergegeven met twee parallelle lijnen die het glas voorstellen.
Deze twee lijnen worden binnen de muurdikte getekend. De ruimte ertussen symboliseert de glasplaat, terwijl de lijnen zelf de glasvlakken weergeven. Een handleiding met een toelichting op de weergave van een raam op een architectenplan maakt deze conventies concreet inzichtelijk.
De openingsrichting wordt aangegeven met een cirkelboog waarvan de straal overeenkomt met de breedte van de raamvleugel. De boog begint bij het draaipunt (het scharnier) en geeft het draaibereik van de vleugel aan. Een raam met twee vleugels heeft twee symmetrische bogen. Een vast raam heeft geen boog: alleen de twee lijnen van het glas zijn zichtbaar, soms met een kruis erdoor om verwarring te voorkomen.
- Frans raam (naar binnen draaiend): de boog is naar de binnenkant van het gebouw getekend, aan de kamerzijde.
- Draai-kiepraam: aan de boog wordt een tweede symbool toegevoegd (vaak een driehoek of een pijl omhoog) om aan te geven dat het raam aan de bovenzijde op een kier kan.
- Schuifraam: geen boog, maar een horizontale pijl in de schuifrichting, met een ononderbroken lijn voor de vaste vleugel en een stippellijn voor de beweegbare vleugel.
- Tuimelraam: een naar buiten gerichte driehoek, soms met een pijl, geeft aan dat het raam om een horizontale middenas draait.
Maatvoering en codering van ramen op een architectenplan
Het symbool alleen is niet voldoende. Bij elk raam staan maten voor de breedte, hoogte en borstweringshoogte (de afstand tussen de afgewerkte vloer en de onderkant van het raamkozijn). Deze drie waarden staan samen in een kader of direct naast het symbool.
De gebruikelijke notatie is breedte x hoogte, uitgedrukt in centimeters. De borstweringshoogte staat er vaak onder of tussen haakjes bij. Op een plan op schaal 1:50 moeten deze gegevens overal op dezelfde manier worden weergegeven om goed leesbaar te blijven.
Elk raam krijgt een letter- of cijfercode. Deze code staat ook in de staat van het buitenschrijnwerk, een document dat bij het plan hoort en per opening het type (draaiend, schuivend, vast), het materiaal (hout, pvc, aluminium), het glas en de vereiste thermische prestaties vermeldt. Zo blijft de tekening overzichtelijk en staan alle technische gegevens bij elkaar.
Borstwering, latei en dagkant: drie maten die je niet met elkaar moet verwarren
De borstwering is het deel van de muur onder het raam. De latei is het constructieve element erboven. De dagkant is de zijdelingse negge, oftewel de sponning waarin het kozijn wordt geplaatst. Op een detailplan of verticale doorsnede zijn deze drie elementen afzonderlijk weergegeven en elk voorzien van een maat.
De dagkant verwarren met de breedte van de muuropening is een veelgemaakte fout. De breedte van de dagkant is altijd kleiner dan de breedte van de ruwe muuropening, omdat aan beide zijden rekening wordt gehouden met de neggen.
Verticale doorsnede en plaatsingsdetail van een raam
De plattegrond geeft de plaats en het type raam aan, maar niet hoe het kozijn in de muur wordt geplaatst. Dat is de functie van de verticale doorsnede, waarin de muur en het raam in de dikte worden doorgesneden.
Op deze doorsnede zijn het kozijn (het kader dat aan de ruwbouw is bevestigd), de raamvleugel (het beweegbare deel) en de waterhol (de kleine opstand onderaan de muuropening die voorkomt dat water binnendringt) te onderscheiden. Ook de plaatsingsmethode is af te lezen.
- Plaatsing op de muur: het kozijn wordt aan de binnenzijde van de muur bevestigd, aan de isolatiekant. Dit is de meest gebruikelijke methode bij nieuwbouw met binnenisolatie.
- Plaatsing in de muuropening (of in de dagkant): het kozijn wordt in de muurdikte geplaatst. Dit komt vaak voor in oudere gebouwen met dikke muren.
- Plaatsing in een sponning: het kozijn wordt verzonken in een groef in de dagkant. Geschikt voor renovaties waarbij het bestaande kozijn wordt verwijderd.
NF DTU 36.5 regelt de plaatsing van ramen en buitendeuren en bepaalt de voorschriften voor afdichting, bevestiging en voegafwerking. Op een uitvoeringsdetail moet worden aangegeven hoe de voeg wordt afgedicht (geïmpregneerd schuim, kit, membraan).
Ramen op een renovatieplan: bestaande en nieuwe situatie onderscheiden
Op een renovatieplan moet duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen wat blijft, wat wordt gesloopt en wat nieuw wordt aangebracht. De meest gangbare conventie gebruikt dunne lijnen voor bestaande onderdelen die behouden blijven, arceringen of een vulling voor te slopen onderdelen en dikke lijnen voor nieuw werk.
De staat van het bestaande kozijn is een doorslaggevende factor. Een oud kozijn laten zitten beperkt de omvang van de werkzaamheden, maar kan alleen als het constructief in goede staat is. Bij volledige verwijdering veranderen de maten van de muuropening en moeten het pleisterwerk en de dagkanten worden hersteld, en soms ook de latei. Daarom moet de inmeting ter plaatse nauwkeurig zijn en moeten de speling, scheefstand en staat van de dorpels worden vastgelegd.
Een renovatieplan waarop deze fasen niet van elkaar te onderscheiden zijn, kan leiden tot fouten bij het bestellen van kozijnen of tot verrassingen tijdens de verwijdering. Drie grafische lagen (bestaande situatie, sloop, nieuwe situatie) volstaan om elke onduidelijkheid weg te nemen.
Oriëntatie van ramen en aanvullende gegevens op het plan
De plaats van een raam wordt niet alleen bepaald door esthetiek of de indeling van het interieur. Het glasoppervlak en de oriëntatie ervan hebben rechtstreeks invloed op de zonnewarmte, de natuurlijke lichtinval en het risico op oververhitting in de zomer. Dit zijn allemaal parameters die in het kader van RE2020 worden beoordeeld aan de hand van de berekening van de bioklimatische behoeften.
Een plan is duidelijker als de noordpijl erop staat en, wanneer het project daar aanleiding toe geeft, ook de geplande zonwering (zonnescherm, luik, overstek). Deze elementen maken niet strikt genomen deel uit van het raamsymbool, maar vullen de informatie op het plan aan en voorkomen dat je tussen verschillende documenten moet schakelen.
Een leesbaar plan is een plan waarop elk raam te begrijpen is zonder de beschrijving erbij te pakken. Het openingssymbool, de maten, de code, de plaatsingsmethode en de oriëntatie vormen samen een logisch geheel. Als deze gegevens al in de schetsfase worden samengebracht, verlopen de latere fasen (offerteaanvragen bij schrijnwerkers, vergunningaanvraag, uitvoering) zonder informatieverlies.
